Straffen

Recht is niet statisch. Wetten veranderen voortdurend. Ze worden steeds weer aangepast aan nieuwe inzichten. Er ontstaan ook nieuwe misdaden, iets dat we tegenwoordig zien met de opkomst van het internet.

Ieder volk kent zijn eigen gewoonten en gebruiken en dit is ook terug te vinden in de wetten van een land. Ons recht is niet altijd geschreven geweest. De Germanen baseerden zich op gewoonterecht. Een verdachte werd beoordeeld door de andere leden van de stam. Een systeem dat we tegenwoordig nog terugzien in het Angelsaksische recht.

Strafrecht was vooral een zaak tussen families. Er was geen staat die zelf actief misdadigers vervolgde en strafte. Vanaf de Middeleeuwen zien we hier langzaamaan verandering in komen. De overheid gaat zelf misdadigers vervolgen en wordt hierdoor actief partij in het proces. Strafrecht is dan niet meer een zaak van families onderling, maar van de staat tegen een verdachte. De wetten worden sinds de vroege Middeleeuwen vastgelegd inclusief de bijbehorende straffen.

Oorspronkelijk is niet iedereen gelijk voor de wet. Net als tegenwoordig in het Angelsaksisch recht geldt in de Middeleeuwen ook in de Lage Landen dat een ieder berecht dient te worden door zijn gelijken. Er zijn dan ook kerkelijke rechtbanken, universiteiten hebben hun eigen vierschaar, en ook ridders in de orde van het Gulden Vlies hebben een eigen rechtbank. Het niet eerbiedigen van de speciale rechten van deze laatste groep hoge edelen door de hertog van Alva wordt zelfs genoemd in de Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring, het Plakkaat van Verlatinghe als reden om de koning van Spanje af te zweren als vorst. Tegenwoordig zien we daar nog een restant van terug in de behandeling van rechtszaken tegen militairen.

Om duidelijk te tonen dat de verantwoordelijkheid voor de rechtspraak voortaan bij de staat ligt en om een afschrikwekkend voorbeeld te stellen, vindt de uitvoering van straffen in het openbaar plaats. Het Hof van Holland heeft zijn schavot op een druk plein: de Plaats, direct buiten de Gevangenpoort. Het schavot wordt het Groene Zoodje genoemd vanwege het gras dat hier op groeit. Als er een straf wordt uitgevoerd, wordt dat van te voren bekend gemaakt zodat zoveel mogelijk mensen kunnen komen kijken.

Lijfstraffen

Een belangrijke categorie wordt gevormd door lijfstraffen. Zo zijn er openbare geselingen, zweepslagen dus. Dit is niet de enige soort lijfstraf. Dieven en bedelaars lopen het risico gebrandmerkt worden. Vanaf de 17e eeuw wordt dit niet meer in het gelaat gedaan, maar op de bovenarm, rug of schouder.

Het afhakken van vingers of handen komt ook voor en wel voor openbare geweldpleging en soms diefstal. Een enkele keer worden bij een spion de ogen uitgestoken.

Schandstraffen

Ook de schandstraffen nemen een belangrijke plaats in het scala aan straffen in. Deze worden voor relatief lichte vergrijpen toegepast. Bij een schandstraf wordt de misdadiger een dag aan de schandpaal gebonden of in het schandblok gezet. Hier hebben we nog een aantal spreekwoorden aan over gehouden, zoals 'het pispaaltje zijn' en 'voor paal staan'.

Boetes en verbanning

Net zoals tegenwoordig bestaan er natuurlijk ook al boetes. Verder is het mogelijk verbannen te worden. De misdadiger moet dan voor een aantal jaren of zelfs levenslang de stad of het land uit. De banneling die voortijdig terugkomt wordt streng bestraft, evenals degene die hem onderdak biedt of helpt.

Gevangenisstraffen

Wat voor straf er wordt opgelegd hangt enerzijds af van het misdrijf en anderzijds van de status van de veroordeelde. Er bestaat een enorm assortiment aan straffen. Gevangenisstraffen beginnen pas rond 1600 in de mode te raken onder invloed van het boek Boeventucht van Dirck Volckertszoon Coornhert. De Gevangenpoort wordt in principe niet gebruikt voor het uitzitten van gevangenisstraffen. Op een enkele uitzondering na zitten alle gevangenen in de Gevangenpoort alleen in voorarrest voorafgaand aan en tijdens hun proces. Voor het uitzitten van een gevangenisstraf ga je naar het tuchthuis. Daar worden de misdadigers aan het werk gezet. Hiervan word je immers een beter mens. En natuurlijk mag dit alles de staat niets kosten en verdienen de gevangenen zo hun eigen kost en inwoning.

Vanaf 1798 worden onder invloed van de Franse Revolutie echte veranderingen ingevoerd. Dit gaat nog wel geleidelijk. De doodstraf wordt nog tot 1860 gebruikt en in het Militair Strafrecht zelfs nog langer. Lijfstraffen hebben in Nederland nog tot 1870 bestaan.

De zwaarste straf die we in Nederland nu nog kennen is levenslang.