Strafwerktuigen

De Gevangenpoort is oorspronkelijk een toegangspoort tot het Binnenhof. Tot 1719 lopen bezoekers vlak voor de poort eerst langs het schavot. Hierop worden in het openbaar de straffen uitgedeeld. Dit schavot heet het Groene Zoodje, vanwege het gras dat er op groeit. In 1719 wordt dit stenen schavot na lang aandringen van de omwonenden afgebroken. In het vervolg wordt steeds indien nodig een houten schavot getimmerd.
De straffen dienen behalve als bestraffing voor een misdrijf ook als waarschuwing voor de rest van de bevolking. Hiertoe worden straffen gebruikt die in onze ogen nogal gruwelijk overkomen. De Gevangenpoort heeft in de collectie een verzameling unieke werktuigen voor het bestraffen van misdadigers.

Schandborden
Bij de openbare voltrekking van straffen is het belangrijk dat alle toeschouwers weten waarom iemand gestraft wordt. Om hierbij te helpen worden er borden geplaatst of om de nek van de veroordeelde gehangen. Op deze schandborden staat het misdrijf vermeld. De collectie schandborden van Museum de Gevangenpoort is volstrekt uniek in Nederland.

Schandblok
Het te schande zetten van een overtreder of misdadiger is belangrijk voor de voorbeeldfunctie die hiervan uitgaat. Lichte overtreders worden een tijdje in een schandblok vastgezet op het schavot. Dit soort schandblokken bestaat in verschillende soorten. Museum de Gevangenpoort heeft een groot schandblok waarin maar liefst drie man kan worden vastgezet. De toeschouwers kunnen zich vervolgens op de overtreder uitleven door deze uit te schelden of te bekogelen met afval.

Doodstraf
Op zware misdrijven staat tot 1870 de doodstraf. Deze kan op verschillende manieren worden uitgevoerd. Onthoofding met het zwaard is voorbehouden aan de elite. Museum de Gevangenpoort heeft nog een aantal originele beulszwaarden.
Misdadigers kunnen ook opgehangen worden. Omdat na 1719 het Hof van Holland geen permanente galg meer heeft, staat er in de Gevangenpoort geen originele executiegalg. Wel zijn er nog onderdelen van een tentoonstellingsgalg. Deze galg staat oorspronkelijk op het Galgenveld en hieraan worden de lichamen opgehangen van terechtgestelde misdadigers. Ook dit moet dienen als waarschuwing voor de bevolking. De lichamen blijven op het Galgenveld hangen totdat ze zo vergaan zijn dat ze op de grond vallen.
Één van de gruwelijkste strafwerktuigen is de breekbank. Hierop worden zware misdadigers gebroken met een ijzeren knuppel. In sommige steden heeft men geen breekbank, maar gebruikt men een wagenwiel, een rad. Hier komt ook de term ‘radbraken’ vandaan.
Tijdens de Franse bezetting word ook in ons land de guillotine ingevoerd. De guillotine is overigens een uitvinding om mensen op een ‘humanere’ manier te kunnen executeren. Dat ging met de bestaande valbijlen namelijk niet altijd in één keer goed. In Den Haag is de guillotine voor zover bekend twee maal gebruikt: in 1812 voor een onbekende man en in 1813 voor de 19-jarige Adriana Bouwman wegens brandstichting. De Gevangenpoort heeft nog een valbijlmes in de collectie, maar dit is momenteel niet tentoongesteld.

Brandmerken
Misdadigers en overtreders krijgen een brandmerk om ze voor het leven te tekenen. Aan het brandmerk is te zien waar iemand is veroordeeld. Ten tijde van de Republiek heeft iedere stad zijn eigen brandmerk met het stadswapen. Vanaf de Franse Tijd worden niet meer de stadswapens gebruikt, maar letters. De T bijvoorbeeld staat voor Travaux Forcés, dwangarbeid. Door middel van cijfers wordt aangegeven door welke rechtbank de misdadiger veroordeeld is. Pas in 1854 wordt het brandmerken afgeschaft.
De Gevangenpoort heeft de grootste verzameling brandmerken van Nederland.

 

Strafbanken
Vanaf ongeveer 1600 wordt er in de Republiek voor het eerst geëxperimenteerd met gevangenisstraffen. Misdadigers kunnen nu ook naar een tuchthuis worden gestuurd. Hier worden ze niet alleen maar opgesloten. In het kader van hun heropvoeding moeten ze iedere dag hard werken. Voor de gevangenen die niet wensen te werken of op een andere manier opstandig zijn, heeft men aanvullende straffen. In de Gevangenpoort staat nog een tweetal strafbanken of geselbanken. Hierop kan een onwillige gevangene gelegd worden om hem te geselen.
De Gevangenpoort is nooit een tuchthuis geweest, maar dit systeem van tuchthuisstraffen is wel hier uitgedacht door Dirck Volckertszoon Coornhert. Deze zat in de Gevangenpoort op verdenking van ketterij.